Trądzik u dorosłych mężczyzn ma bardziej skomplikowane podłoże niż u nastolatków, a na jego powstawanie składa się wiele różnych czynników, odmiennych od podstaw trądziku u kobiet. Przede wszystkim męska skóra ma zupełnie inną strukturę i inną fizjologię w porównaniu z tą kobiecą, a przede wszystkim jest dużo grubsza, gęściej unaczyniona, a do tego znajduje się w niej dużo więcej i bardziej aktywnych gruczołów łojowych. Te anatomiczne uwarunkowania, w połączeniu ze specyfiką męskiej gospodarki hormonalnej, dają środowisko sprzyjające powstawaniu różnego typu zmian o charakterze niezapalnym, jakimi są np. zaskórniki, jak i zapalnych – w postaci grudek czy krost. Czy można się uporać w takim razie z trądzikiem i zaskórnikami u dorosłego mężczyzny? Jakie podejście będzie tu skuteczne? O tym w poniższym artykule.
Jak fizjologia męskiej skóry wpływa na patogenezę trądziku dorosłych?
Zmiany trądzikowe u mężczyzn oparte są na konkretnych mechanizmach biologicznych, które są ze sobą ściśle powiązane. Chodzi tu o nadprodukcję sebum czyli inaczej łojotok, wynikające z pracy hormonów – androgenów – w tym w szczególności testosteronu. Pod jego wpływem dochodzi do powiększenia gruczołów łojowych oraz obfitej produkcji łoju o zmienionym składzie biochemicznym, z charakterystycznym niedoborem kwasu linolowego oraz nadmiarem skwalenu, który ulega utlenianiu. Drugim z procesów jest hiperkeratynizacja ujść mieszków włosowych. Oznacza to nieprawidłowe rogowacenie i zaburzone złuszczanie korneocytów w przewodzie wyprowadzającym gruczołu łojowego. Wówczas martwe komórki naskórka zlepiają się z gęstym sebum i tworzą rogowy czop, czyli mikrozaskórnik. Kolejnym mechanizmem jest tu rozwój bakterii związane ze środowiskiem beztlenowym powstającym przez zaczopowanie mieszka. Bakterie te z kolei wydzielają enzymy lityczne i czynniki chemotaktyczne, aktywując receptory na komórkach układu odpornościowego i inicjując miejscowy stan zapalny o różnym nasileniu. Jest to tzw. kaskada zapalna.
Jak prawidłowo zidentyfikować problem skórny u mężczyzn?
Prawidłowa identyfikacja zmian skórnych u mężczyzn jest podstawą dla wdrożenia właściwej terapii, opartej na odpowiednio dobranych substancjach aktywnych.
Oto charakterystyka kilku podstawowych typów zmian skórnych na męskiej twarzy:
- zaskórniki otwarte, czyli czopy łojowo-rogowe z widocznym, ciemnym ujściem, którego kolor determinuje utlenianie się melaniny oraz lipidów w kontakcie z powietrzem,
- zaskórniki zamknięte, czyli drobne, białawe lub cieliste uwypuklenia pod naskórkiem, pojawiające się wówczas, gdy ujście mieszka pozostaje całkowicie zablokowane. Są one bezpośrednim punktem wyjścia dla zmian zapalnych,
- grudki i krosty to już zmiany o charakterze zapalnym, przybierające formę wypukłych, bolesnych zaczerwienień, często z widoczną treścią ropną na szczycie,
- guzki i torbiele, które składają się na trądzik guzkowo-cystyczny czyli głębokie, naciekowe zmiany zapalne w warstwie siateczkowatej skóry właściwej. Niosą one ze sobą bardzo wysokie ryzyko powstawania blizn,
- zapalenie mieszków włosowych – to dolegliwość dość często mylona z trądzikiem, natomiast stanowi ona jedynie powierzchowny stan zapalny wywołany mikrodrzazgami po goleniu lub infekcją bakteryjną. Lokalizacja jest ściśle umiejscowiona wokół wrastającego włoska.
Jakie substancje aktywne działają miejscowo na zmiany skórne u mężczyzn?
Monoterapia czyli leczenie z wykorzystaniem jednej substancji aktywnej, rzadko przynosi zadowalające rezultaty, a najwyższą skuteczność wykazują schematy łączące różne typy takich substancji, w szczególności keratolityki, substancje przeciwbakteryjne oraz cząsteczki regulujące różnicowanie komórkowe.
Złotym standardem w przypadku zaskórników jest zastosowanie kwasu salicylowego – BHA. Jest on rozpuszczalny w tłuszczach, dlatego przenika przez warstwę sebum bezpośrednio do wnętrza porów skórnych. Dzięki temu może rozpuścić czopy rogowe, złuszczać martwe komórki i działać przeciwzapalnie. Optymalne stężenie tej substancji w tonikach, serum lub żelach myjących to 1-2%.
Kolejne substancje aktywne pochodzą z grupy retinoidów, a wśród nich znajduje się m.in. retinol. Retinoidy są pochodnymi witaminy A, normalizując proces rogowacenia, jak również przyspieszając cykl odnowy komórkowej, zmniejszając aktywność sebocytów i redukując powstawanie mikrozaskórników. Ponadto stymulują syntezę kolagenu, dzięki czemu skóra nie wiotczeje i nie powstają na niej blizny. Retinol wprowadza się stopniowo i aplikuje wyłącznie na noc.
Kwas azelainowy z kolei jest substancją wspierającą w walce przeciw powstawaniu przebarwień pozapalnych. W kosmetykach najczęściej występuje w stężeniu 10%, natomiast w produktach aptecznych do 20%.
W terapii przeciwtrądzikowej i przeciwzaskórniakowej nie może też zabraknąć niacynamidu czyli witaminy B3, która reguluje pracę gruczołów łojowych, ogranicza syntezę lipidów, jak również wzmacnia barierę lipidową dzięki stymulacji ceramidów, wyciszając także procesy zapalne. Optymalne stężenie to 2 do 5%. Pożądanym składnikiem jest tu także nadtlenek benzoilu (BPO), który uwalnia wolne rodniki tlenowe w mieszku włosowym, niszcząc bakterie beztlenowe bez ryzyka wywołania lekooporności bakteryjnej. Ma silne działanie przeciwzapalnie i keratolitycznie, a jego optymalne stężenie kształtuje się na poziomie między 2,5 a 5%.
Jak ustalić rutynę pielęgnacyjną dla męskiej skóry z problemem trądziku i zaskórników?
Pielęgnacja męskiej skóry trądzikowej powinna być przede wszystkim prosta, a do tego systematyczna. Błędem jest tu wprowadzanie wielu typów kosmetyków, ponieważ destabilizuje to barierę hydrolipidową skóry. Rozróżnić też należy kwestię męskiej pielęgnacji porannej i wieczornej, która powinna mieć inny charakter, opierając się na innych substancjach aktywnych. Rano istotna jest ochrona skóry oraz jej matowienie. Po delikatnym umyciu twarzy należy nałożyć na skórę serum z zawartością niacynamidu lub kwasu azelainowego, a następnie lekki krem nawilżający z SPF na poziomie minimum 30. Natomiast wieczorem najważniejsze jest oczyszczanie oraz wprowadzanie na noc kuracji aktywnej. Po dokładnym umyciu skóry należy nałożyć preparat ze składnikiem aktywnym - BHA lub retinolem, a następnie zaaplikować regenerujący krem barierowy zawierający np. ceramidy czy kwas hialuronowy.
Jak golenie wpływa na zaostrzenie dolegliwości trądzikowych?
Zarost oraz proces golenia są czynnikami unikalnymi dla męskiej pielęgnacji, mogącymi drastycznie nasilać zmiany zapalne czy też wywoływać tzw. rzekome zapalenie mieszków włosowych. W przypadku skóry trądzikowej u panów nie zaleca się stosowania maszynek wieloostrzowych, które ścinają włos poniżej poziomu naskórka, ponieważ powoduje to dodatkowo wrastanie włosów i powstawanie stanu zapalnego. Lepszym wyborem będzie tu klasyczna, jednoostrzowa maszynka bądź golarka, która ścina zarost do minimalnej długości, ale bez bezpośredniego kontaktu ostrza z naskórkiem. Bardzo ważną kwestią jest tu również higiena, w tym dezynfekcja używanego do golenia sprzętu. Ostrza i głowice golarek należy dezynfekować alkoholem izopropylowym w stężeniu 70%, zarówno przed, jak i po każdym użyciu. Jeśli bowiem będziemy wielokrotnie używać brudnej maszynki to oznaczać to będzie mechaniczny transfer flory bakteryjnej po całej twarzy.
Ważna jest także sama technika golenia. Należy to robić wyłącznie zgodnie z kierunkiem wzrostu, ponieważ golenie pod włos powoduje mikrourazy mechaniczne i zdzieranie wierzchnich warstw naskórka.
Po goleniu nie należy też stosować określonych kosmetyków, w szczególności tradycyjnych wód po goleniu na bazie czystego alkoholu, ponieważ wywołują one masywny szok komórkowy, niszcząc barierę lipidową i pobudzając sebocyty do obronnego wyrzutu łoju. Należy zamiast tego stosować łagodne balsamy po goleniu z pantenolem, alantoiną lub kwasem azelainowym. Podczas golenia ważne jest też omijanie czynnych zmian na skórze - wypukłych krost i torbieli, ponieważ ścięcie główki zmiany zapalnej roznosi patogeny na sąsiednie obszary i prowadzi do powstawania głębokich blizn.
Jakie czynniki oprócz pielęgnacji wewnętrznej wpływają na rezultaty walki z trądzikiem i zaskórnikami?
Nie bez znaczenia jest tu wpływ takich czynników, jak dieta, hormony czy ogólnie styl życia. Czynnikiem pogłębiającym problemy skórne jest chociażby wysoki ładunek glikemiczny z pożywienia, który powoduje wyrzut insuliny, stymulując lipogenezę w sebocytach oraz proliferację keratynocytów. Dlatego konieczne jest ograniczenie w diecie cukrów prostych, napojów słodzonych czy żywności wysoko przetworzonej. Sprzymierzeńcem męskich zmian skórnych są też odżywki białkowe, które drastycznie podnoszą poziom IGF-1 i nasilając trądzik u mężczyzn. Należy zatem zamienić białko serwatkowe na białka roślinne lub białko wołowe.
Męskiej skórze trądzikowej nie służy również dieta bogata w nabiał, w szczególności ten odtłuszczony, ponieważ zawarte są w nim prekursory hormonów steroidowych. Lepiej zatem ograniczyć mleko krowie na rzecz napojów roślinnych wzbogacanych w wapń.
Stan zapalny skóry u mężczyzn dodatkowo indukuje też przewlekły stres, ponieważ kortyzol bezpośrednio pobudzają receptory na sebocytach. Dlatego tak ważna jest optymalizacja snu czy stosowanie technik redukcji stresu. Również niedobory mikroskładników, takich jak cynk czy kwasy Omega-3 sprzyjają gęstnieniu sebum, osłabiając odpowiedź immunologiczną. Wskazana jest tu wówczas suplementacja.
Jakich błędów nie popełniać, aby kuracja przyniosła efekt?
Warunkiem koniecznym do uzyskania czystej skóry jest eliminacja podstawowych błędów behawioralnych, a w szczególności zaprzestanie manualnego wyciskania zaskórników i krost, ponieważ prowadzi to do rozlania stanu zapalnego i wtórnej infekcji bakteryjnej, jak i powstania nieodwracalnych blizn zanikowych. Nie jest również zalecane zastosowanie spirytusu salicylowego i kosmetyków na bazie alkoholu, ponieważ powodują one natychmiastowe przesuszenie i zniszczenie cementu międzykomórkowego, przez co gruczoły łojowe zaczynają produkować więcej łoju.
Z pewnością trzeba się również uzbroić w cierpliwość, bo brak systematyczności i zbyt szybka rezygnacja nie pozwolą terapii rozpocząć działania, tym bardziej, że retinoidy i kwasy potrzebują od 6 do 12 tygodni na przebudowę naskórka i widoczną redukcję zmian.
Do wycierania twarzy nie należy też używać wspólnych ręczników, a robić to za pomocą jednorazowego ręcznika papierowego lub dedykowanego do twarzy i często pranego w temperaturze minimum 60 stopni Celsjusza ręcznika z mikrofibry.
Nie wolno także rezygnować z nawilżania w obawie przed zatkaniem porów. Jest to zdecydowanie nielogiczne postępowanie, ponieważ skóra tłusta i trądzikowa to bardzo często skóra skrajnie odwodniona, a dodatkowo nie dostarczając jej nawilżenia w postaci kremów spowodujemy, że odwodniony naskórek twardnieje, uniemożliwiając prawidłowe ujście sebum i nasilając powstawanie zaskórników zamkniętych.
Trwałe opanowanie trądziku i redukcja zaskórników u dorosłych mężczyzn opiera się więc na precyzji biochemicznej i żelaznej dyscyplinie pielęgnacyjnej. Niezbędne jest także zastąpienie agresywnych środków wysuszających inteligentnym złuszczaniem kwasem salicylowym, stymulacją retinoidami, ochroną przeciwsłoneczną oraz higieną golenia.
