Prawidłowa pielęgnacja twarzy, odpowiednio zbilansowana dieta, a także regularne oczyszczanie skóry, a mimo to wzdłuż linii włosów, na czole i w okolicach skroni nieustannie pojawiają się drobne, uciążliwe grudki i zaskórniki. Wiele osób w takiej sytuacji bezskutecznie zmienia kremy, inwestuje w silne kwasy złuszczające, a często nawet podejrzewa zaburzenia hormonalne. Tymczasem źródło problemu często nie znajduje się w produktach do pielęgnacji cery, ale w produktach do włosów. Zjawisko to w dermatologii nosi nazwę pomade acne, czyli trądzik pomadowy. Czym on dokładnie jest i jakie substancje aktywne najbardziej przyczyniają się do jego powstawania? Wyjaśniamy.
Czym jest trądzik pomadowy i w jaki sposób powstaje?
Jest to specyficzna postać trądziku kosmetycznego, której bezpośrednią przyczyną jest kontakt skóry z substancjami okluzyjnymi i komedogennymi, zawartymi w produktach do stylizacji i pielęgnacji włosów. Choć termin ten pojawił się w połowie XX wieku, to również obecnie, w dobie popularności barbershopów, olejków i wosków do włosów znowu staje się ważnym tematem. Współcześnie trądzik pomadowy nie ogranicza się też już do żadnej konkretnej grupy etnicznej ani płci, dotykając zarówno mężczyzn stylizujących fryzury klasycznymi pomadami woskowymi, glinkami, pastami czy balsamami do brody, jak i kobiet stosujących bogate odżywki bez spłukiwania, ciężkie serum, lakiery, pianki czy też ciągle modne zabiegi olejowania skóry głowy i włosów. Wykwity w pomade acne są umiejscowione przede wszystkim na linii włosów i czole oraz na skroniach, natomiast rzadziej na górnej części pleców i ramionach, ciągnąc się kilku centymetrowym pasem wzdłuż owłosionej skóry głowy.
Jak powstaje trądzik pomadowy?
Powstanie wykwitu w trądziku pomadowym różni się od klasycznego trądziku pospolitego, w którym zasadniczą rolę odgrywają hormony androgenowe, stymulujące gruczoły łojowe od wewnątrz. W przypadku pomade acne wywołują go czynniki zewnętrzne o charakterze fizyczno-chemicznym. Cały proces powstawania trądziku pomadowego rozwija się w kilku etapach, przy czym pierwszy z nich obejmuje aplikację kosmetyku do stylizacji włosów, a następnie migrację składników na skórę czoła poprzez pot, sebum czy wręcz grawitację. Dochodzi wówczas do okluzji ujścia mieszka włosowego, kiedy to powstaje blokada mechaniczna porów skórnych oraz wytwarza się wewnątrz przewodu łojowego środowisko beztlenowe. Wskutek zaburzeń keratynizacji zahamowane zostaje naturalne złuszczanie, a także powstają mikrozaskórniki. Wskutek namnażania się bakterii cutibacterium acnes, zaskórnik przekształca się w grudkę lub krostę zapalną.
Warto jeszcze bliżej przyjrzeć się zjawisku okluzji i komedogenezy. Otóż składniki w kosmetykach do włosów tworzą na ich włóknach film wygładzający, zapobiegający utracie wilgoci i nadający połysk. Gdy taki film znajdzie się na skórze czoła lub skroni, zaczyna tworzyć szczelną warstwę izolacyjną. Dochodzi wówczas do zablokowania ujścia mieszka włosowo-łojowego. W prawidłowych warunkach martwe komórki naskórka ulegają złuszczaniu i wraz z sebum wypływają na powierzchnię skóry, natomiast pod warstwą okluzyjnej pomady komórki te ulegają zlepieniu, tworząc czop rogowy, czyli mikrozaskórnik.
Jak odróżnić pomade acne od innych dermatoz?
Prawidłowe rozpoznanie trądziku pomadowego nierzadko jest wyzwaniem, ponieważ łatwo pomylić go z innymi schorzeniami dermatologicznymi o zbliżonej lokalizacji. Charakterystyczne dla trądziku pomadowego są wykwity z dominującymi zaskórnikami zamkniętymi, czyli drobnymi, białawymi grudkami podskórnymi, które dają wrażenie kaszki pod palcami, jak i zaskórniki otwarte. Zmiany zapalne z treścią ropną jak i czerwone grudki są zazwyczaj nieliczne lub pojawiają się wtórnie, jeśli pacjent próbuje mechanicznie wyciskać zablokowane pory. Specyficzna jest tu także lokalizacja zmian – w bardzo wyraźnie odgraniczonym pasie wzdłuż przedniej linii włosów, jeśli chodzi o zmiany w strefie czołowej, kąty skroniowe, rzadziej skóra za uszami i kark. Centralna część twarzy (nos, policzki, broda) często pozostaje całkowicie czysta i pozbawiona zmian. Charakterystyczny przy zmianach typu acne jest przy tym brak świądu, pod warunkiem, że nie doszło do nadkażenia drożdżakowego.
Jakie składniki kosmetyków do włosów wywołują pomade acne?
Oczywiście nie każdy kosmetyk do włosów wywołuje trądzik, a za problem ten odpowiadają konkretne substancje o wysokim wskaźniku komedogenności, czyli zdolności do blokowania porów oraz składniki tworzące nieprzepuszczalny film okluzyjny. Do takich substancji zalicza się zasadniczo trzy główne grupy produktów: pochodne ropy naftowej, oleje i masła oraz silikony i polimery. W pierwszym przypadku mowa o woskach i węglowodorach parafinowych, które są klasyczną bazą męskich woskowych pomad do włosów, a także brylantyn. Dają one niezrównany chwyt i połysk, będąc przy tym całkowicie odpornymi na pot i deszcz, jednak z drugiej strony są praktycznie niemożliwe do zmycia łagodnym szamponem, tworząc na skórze bezwzględną okluzję ciągłą.
Z kolei powszechnym błędem jest również utożsamianie hasła naturalny z niekomedogenny, a to zdecydowana różnica. Dotyczy to również oleju. Jednym z najczęstszych sprawców trądziku pomadowego jest olej kokosowy, popularny składnik masek, odżywek i kremów do loków, a przy tym osiągający w pięciostopniowej skali komedogenności poziom 4. Silnie zatykają pory także masło kakaowe i oleje z kiełków pszenicy, które mają bardzo gęstą strukturę trójglicerydową. I jeszcze jedna grupa składników - syntetyczne estry - mirystynian izopropylu oraz palmitynian izopropylu, które są dodawane do produktów kosmetycznych dla nadania poślizgu i ułatwienia rozprowadzania produktu, przy czym mają one niezwykle silne działanie zaskórnikotwórcze.
Sprzymierzeńcami powstawania zmian skórnych o charakterze trądziku pomadowego są także nielotne silikony i polimery stylizujące. Pierwsze z nich otulają łodygę włosa, ale pozostawione na skórze tworzą barierę zatrzymującą sebum i brud, a drugie stanowią podstawowy budulec mocnych lakierów i pianek do włosów. Rozpylane w aerozolu tworzą mikroskopijną mgiełkę, która osiada bezpośrednio na odsłoniętym czole i zastyga tworząc niewidoczną, porowatą skorupę blokującą ujścia mieszków.
Jak leczyć trądzik pomadowy i jak mu zapobiegać?
Na szczęście wyleczenie pomade acne nie wymaga wielomiesięcznej antybiotykoterapii, a ponieważ źródło problemu leży na zewnątrz, to kluczem do sukcesu jest eliminacja czynnika sprawczego połączona z miejscową terapią rozpuszczającą zaskórniki. W pierwszej kolejności należy zmodyfikować używane kosmetyki do włosów, wybierając te na bazie wody i oparte na lekkich formułach. Warto wybierać odżywki i maski zawierające oleje o niskim potencjale komedogennym, jak olej arganowy, jojoba, z nasion konopi czy z wiesiołka. Należy również podchodzić ostrożnie do aplikacji lakierów, a podczas rozpylania lakieru lub suchego szamponu zawsze zasłaniać czoło i skronie dłonią czy papierowym ręcznikiem. Konieczna jest także odpowiednia higiena transferu, jak np. mycie czoła po spłukaniu włosów, a także wdrożenie pielęgnacji keratolitycznej z udziałem kwasu salicylowego BHA oraz retinoidów. Na sam koniec konieczna jest regeneracja bariery hydrolipidowej skóry.
Jeśli stosuje się w ciągu dnia silne kosmetyki utrwalające fryzurę, to wówczas trzeba je bezwzględnie zmyć przed pójściem spać, ponieważ sen z głową pełną wosku to gwarancja porannego transferu substancji na cerę.
Czego unikać przy trądziku pomadowym?
Wielu panów borykających się z pomade acne popełnia błędy, które dodatkowo zaostrzają dermatozę i prowadzą do trwałych uszkodzeń skóry. Podstawowym z nich jest agresywne wyciskanie i drapanie zmian, szczególnie tych w postaci zamkniętej, które są położone głębiej niż krosty zapalne. Próby ich manualnego wyciskania w domowych warunkach niemal zawsze kończą się rozerwaniem ściany mieszka włosowego pod skórą, rozlaniem zawartości do skóry właściwej i wytworzeniem bolesnego, głębokiego stanu zapalnego, a w konsekwencji blizny zanikowej. Nie warto też odruchowo maskować zmian na czole za pomocą grzywki, bo jest to najprostsza droga do eskalacji problemu. Włosy tworzą bowiem dodatkową okluzję mechaniczną, podnosząc przy tym temperaturę i wilgotność naskórka, a więc stwarzając idealny mikroklimat dla bakterii odpowiedzialnych za zmiany. Nie sprzyja tu także przesuszanie skóry preparatami z alkoholem. Stosowanie spirytusu kosmetycznego w celu wysuszenia grudek bowiem uszkadza barierę hydrolipidową, a w odpowiedzi na to odwodniona skóra zaczyna produkować jeszcze większe ilości łoju kompensacyjnego, co w połączeniu z resztkami kosmetyków do włosów daje efekt zwielokrotnionego zapychania porów.
Czy zatem można mieć jednocześnie perfekcyjną fryzurę i nieskazitelną cerę na czole i skroniach? Zależność między kosmetykami do włosów męskich a kondycją skóry twarzy jest oczywiście bezsporna, a trądzik pomadowy jest bezpośrednim dowodem na to, że pielęgnacji nie można traktować wybiórczo, ponieważ skóra jest organem ciągłym, a to, co nakładamy na pasma zaledwie centymetr powyżej brwi, ma bezpośredni wpływ na stan naszych porów. Na szczęście jednak pomade acne to jedna z najlepiej i najszybciej reagujących na korektę postaci trądziku, która nie wymusza konieczności rezygnacji ze stylizacji ani porzucenia ulubionego stylu. Wystarczy jedynie zamiana ciężkich produktów naftowych i komedogennych olejów na lekkie bazy wodne, wprowadzenie żelaznej zasady zmywania twarzy po spłukaniu odżywki oraz włączenie do wieczornej rutyny kwasu salicylowego lub retinoidów.
